بررسی هنر-صنعت پی‌نما در ترکیه – بخش اول

Untitled-1

ترکیه: آئینه‌ی فرهنگ اروپا

بررسی هنر-صنعت پی‌نما در ترکیه – بخش اول

مقدمه

1پی‌نما در ایران یک صنعت نوپاست که حیات خود را مدیون تلاش‌های جسته و گریخته ناشران یا نویسندگان و طراحانی است که در نبود بازار ثابت، دست به ریسک تولید اثر زده‌اند. اما برای بهبود این وضعیت و رساندن صنعت پی‌نما به نقطه‌ی مطلوب – موفقیت اقتصادی و جریان‌سازی فرهنگی – چه باید کرد؟ قصد داریم با بررسی جریان شکل‌گیری، ادامه و احیاناﹰ پیشرفت این صنعت در سایر کشورها، الگوی موفقیت آنان را دریافته و به بررسی نقاط ضعف و قوت آن بپردازیم. بدین منظور این‌بار به سراغ پی‌نمای ترکیه رفته‌ایم و حاصل بررسی‌های هنر-صنعت پی‌نما در این کشور را در دو بخش ارائه خواهیم کرد که بخش اول آن را در ادامه مشاهده می‌کنید.

همایش‌ها، جشنواره‌ها و رویدادهای هنری

یکی از جاذبه‌های فرهنگی-توریستی ترکیه، برگزاری انواع همایش‌های هنری است. استانبول پایتخت فرهنگی ترکیه و محل وقوع رویدادهای هنری مهم این کشور است.

2

رویدادهای بین‌المللی‌ای چون نمایشگاه کتاب، جشنواره‌ی موسیقی راک، دوسالانه‌ی استانبول، جشنواره‌ی ادبی تان‌پینار استانبول و نمایشگاه هنرهای معاصر تنها بخشی از رویدادهای فرهنگی-هنری‌ای است که سالانه هنرمندان بسیاری را از سراسر دنیا در استانبول گرد هم می‌آورد.

با وجود آن‌که تجربه‌ی برگزاری این رویدادهای متنوع در حوزه‌های موسیقی، طراحی، نقاشی، ادبیات و… وجود دارد اما تاکنون رویدادی مستقل و بومی‌ای برای پی‌نما (یا اصطلاحاً در زبان ترکی سیزگی رومَن) در ترکیه برگزار نشده است و آن‌چه رخ داده صرفاً زیرمجموعه‌ای از کامیکان‌های موجود و معروف خارجی است.

 فروشگاه

فروشگاه‌های بسیاری در مقیاس بزرگ و با تنوع محصولات به عرضه‌ی پی‌نما و محصولات جانبی آن می‌پردازند. برخی از این فروشگاه‌ها در قالب یک شعبه‌ی نمایندگی از کمپانی‌های بزرگ (مارول، دی‌سی و…) عمل نموده و دسترسی مشتریان خود را به محصولات منتشر شده در اروپا و امریکا تا شرق آسیا تسهیل می‌کنند.


این فروشگاه‌ها در عرضه‌ی همزمان نسخه‌های روز دنیا از پی‌نمای غربی تا مانگا، با یکدیگر رقابت می‌کنند و یکی از مکان‌های گردهمایی طرفداران پی‌نما محسوب می‌شوند. بررسی چند نمونه از فروشگاه‌های پرطرفدار پی‌نما در ترکیه خالی از لطف نیست:

3۱- فروشگاه آرکاباچه[۱] (در ترکی به معنای حیاط خلوت): این فروشگاه پی‌نما در بشیکتاش، واقع در بخش اروپایی ترکیه، محصولات پی‌نما و مانگاهای ترکی و انگلیسی گوناگون و نیز طیف وسیعی از اسباب‌بازی‌ها و تندیسک‌های شخصیت‌های پی‌نما را برای فروش عرضه می‌کند. در این فروشگاه هر چه را که ممکن است به دنبال آن باشید، از تی-شرت گرفته تا دی‌وی‌دی‌های میازاکی، پیدا خواهید کرد. این فروشگاه در یک مجتمع تجاری قرار گرفته و یک فضای معماری مدرن با دکور سفید جذاب و منظم است که با تصاویر شخصیت‌ها، لباس‌ها و وسایل محبوب کلکسیونرها آراسته شده است.

سینان – مالک فروشگاه – می‌گوید بسیاری از پی‌نماهای مارول و دی سی با ترجمه‌ی ترکی عرضه می‌شوند و کارهای اوریجینال ترکی مانند ادیسه‌ی استانبول نیز در دست انتشار قرار دارند. به گفته‌ی وی محبوب‌ترین آثار فروشگاه متعلق به مارول و دی‌سی هستند و مانگا در رده‌ی پایین‌تر قرار دارد. او درباره‌ی گردهمایی‌های پی‌نمایی به صراحت بیان می‌کند که معدود فروشگاه‌های پی‌نما به دلیل عدم توجیه اقتصادی، انگیزه‌ی چندانی برای عرضه‌ی کتاب در چنین فضاهایی ندارند. سینان همچنین اشاره می‌کند که مخاطبان اروپایی و امریکایی از پی‌نمای ترک بی‌اطلاعند و گفت اگر در میدتاون کامیکز – فروشگاه پی‌نما در نیویورک – غرفه‌ای به او بدهند می‌تواند مخاطبان بسیاری را جذبکند. او معتقد است باید برای برخی از مردم کشورش در مورد لزوم هزینه کردن برای آثار هنری توضیح داد.

4

  سینان، مالک فروشگاه آرکاباچه

در همین زمینه یکی از مترجمان پی‌نما می‌گوید: «ما از طریق یک واسطه آثار را از مارول و دی سی دریافت می‌کنیم و این دو شرکت برای بعضی آثار به سختی مجوز ترجمه می‌دهند.» وی در مورد نشر خودگردان (نویسنده =‌ ناشر) معتقد است «در این شیوه کیفیت کار سرسری گرفته می‌شود چون گروهی از هنرمندان گرد هم می‌آیند تا یک داستان به چاپ برسد و زمانی که یکی از آنان محبوب‌تر شود، گروه از هم می‌پاشد.»

۲- فروشگاه پو-قهرمان درونت![۲]: این فروشگاه در عرضه‌ی اسباب‌بازی‌های ساخته شده از روی شخصیت‌های داستان‌های کمیک فوق‌العاده عمل کرده است. این فروشگاه همه نوع اسباب‌بازی‌ای برای فروش دارد، از ارباب حلقه‌ها گرفته تا عصای شعبده‌بازی هری پاتر، تا مجموعه‌های مارول و دی‌سی تا هر آن‌چه که فکرش را بکنید. این فروشگاه هم در بخش آناتولی و هم در بخش اروپایی ترکیه شعبه دارد.

۳- فروشگاه گُن: نام این فروشگاه کتاب‌های پی‌نما برگرفته از نام سری‌های مشهور مانگا است. این فروشگاه عرضه‌کننده‌ی محصولات پی‌نمای ترکی، فرانسوی و انگلیسی است و اگر برای سری‌های کتاب پی‌نما ثبت‌نام صورت گیرد، آن مجموعه‌ها تقریبا در همان زمان انتشار در آمریکا برای خریداران تهیه می‌شود بی‌آن‌که هزینه‌ی اضافی‌ای از آنها دریافت شود. علاوه بر آن در این فروشگاه می‌توانید در کنار کتب پی‌نما و مانگا، کتب مصور قدیمی ترکیه را نیز بیابید.

5گُن کوچکترین فروشگاه پی‌نما در میان ۳ مکان نامبرده است که نام آن از یک شخصیت مانگای ژاپنی اثر ماساشی تاناکا گرفته شده است. این مکان از ابتدا انبار کتاب فروشگاه رابینسون کروزوئه بوده و حدوداﹰ هشت سال است به عنوان فروشگاه پی‌نما، کار خود را آغاز کرده است. در ابتدای کار، کتاب‌های پی‌نما صرفاً به زبان انگلیسی عرضه می‌شد اما با عدم استقبال مشتریان به مرور به سمت پی‌نماهای ترک زبان سوق داده شد.[۳]

نِدیم اُرکان، یکی از کارکنان این فروشگاه، درباره‌ی نشر خودگردان (یا مستقل) معتقد است که «طراحان و نویسندگان نشریات به خاطر خودمحوری و توقعات غیرواقعی دچار تعارض می‌شوند زیرا افرادی که آثارشان به چاپ می‌رسد شبیه اعضای گروه موسیقی راک، برای تولید اثر دور هم جمع می‌شوند اما شهرت یک باره همه چیز را متوقف می‌کند و یا کار توسط یک نفر ادامه می‌یابد و گروه، مجله را واگذار می‌کند.» این اتفاق به نحو خنده‌آوری برای یک مجله‌ی ادبی با کیفیت ترکیه رخ داد. اعضای تحریریه پس از انتشار هشت شماره، به صاحب امتیاز مجله گفته بودند که حاضر به ادامه همکاری نیستند چون «از کار پولی درنیاوردیم و محبوبیتی عایدمان نشد». ندیم معتقد است برای رشد پی‌نما در ترکیه دو شرط وجود دارد: نخست این‌که طراحان با تمام وجود کار کنند و دوم این‌که انتظارات نامعقول از درآمد و شهرت آن‌چنانی نداشته باشند.

۴- فروشگاه دریمِرز فیگِر (شخصیت‌ خیالی): این فروشگاه هم مانند فروشگاه رکورد شماره‌ی ۲، اساساً عرضه‌کننده‌ی مجموعه‌ها و اسباب‌بازی‌های این مجموعه‌هاست؛ اگرچه طیف بیشتری را پوشش می‌دهد. در این فروشگاه هر چیزی که فکرش را بکنید از گردنبند آرون گرفته تا حلقه‌ی گالادریل پیدا خواهید کرد.

6۵- فروشگاه گِرِکلی سِیلر (در ترکی به معنای اشیاء گِرِکلی): این فروشگاه محبوب‌ترین فروشگاه کتاب‌های پی‌نما در است
انبول است و طیف وسیعی از کتاب‌های پی‌نما و مصور به زبان‌های ترکی و انگلیسی در آن عرضه می‌شود. آخرین شماره‌ه
ای پی‌نماهای دنیا در عرض کمتر از یک ماه در این فروشگاه ارائه می‌شود که این خود مسئله‌ی‌ قابل توجهی است. در کنار کتاب‌های مصور، مانگا، تی‌شرت، ماگ، اسباب‌بازی‌ها و دیگر چیزهای مرتبط با پی‌نماها نیز در این فروشگاه به چشم می‌خورد.

در این فروشگاه به نسبت آرکاباچه، اسباب‌بازی و وسایل کلکسیونی بیشتری عرضه می‌شود. در عین حال علاوه بر مانگاهای بیشتر، مجموعه‌ی قابل توجهی از پی‌نمای اروتیک در این فروشگاه موجود است. صاحب این فروشگاه تعداد خوانندگان پی‌نما در استانبول را حدود ۵ هزار نفر تخمین می‌زند و معتقد است در یک گردهمایی پی‌نمایی فرضی، از این تعداد احتمالا فقط ۳۰۰ نفر شرکت می‌کنند.

بازار

طبق آمارها بازار نشر کتاب در ترکیه از رونق نسبی برخوردار بوده و از نظر سرانه‌ی مطالعه این کشور پس از ژاپن در رتبه‌ی دوم قرار دارد. به تبع آن کتب و نشریات پی‌نما دارای جامعه‌ی مخاطبین و بازار خاص خود است. طبق اعلام مراکز رسمی آمار در سال ۲۰۱۵ از کل کتب انتشار یافته در ترکیه ۲۰ درصد با موضوع ادبیات داستانی و ۱۴ درصد کتاب کودک و نوجوان بوده است که سهم قابل توجهی در کل بازار کتاب دارد؛ اگرچه مخاطبان تُرک نشان داده‌اند که به پی‌نمای خارجی تمایل بیشتری دارند.

طراحی آثار داخلی

در این میان آثار تولید شده توسط هنرمندان پی‌نمای ترک، کم تعداد و اغلب فاقد اِلمان‌های‌ مفهومی و بومی‌اند. در واقع بومی‌سازی این آثار در حد الگوگیری از تاریخ و جغرافیای قدیم ترکیه در فضاسازی و طراحی‌ لباس باقی مانده و از لحاظ مفهومی، خطوط تعلیق مرسوم درام غربی را تکرار می‌کنند. در نتیجه پی‌نمای امروز ترکیه دارای شاخصه‌های مشترک با پی‌نمای غربی و مانگا یعنی ترویج خشونت و هرزه‌نگاری است.

تعدادی از آثار داخلی ترکیه که طرح قابل قبولی برای ارائه به مخاطب خارجی داشته باشند ترجمه شده و عرضه می‌شوند. نمونه این آثار در بین آثار متأخر، پی‌نمای سیف‌الدین افندی است که توسط سایت کامیکسولوژی به زبان انگلیسی ترجمه و عرضه شده است. نویسنده و طراح این اثر دِوریم کانتر، ژانر آن تاریخی-وحشت و برای مخاطب رده‌ی سنی بالای ۱۵ سال ارائه شده است. از نمونه‌های قدیمی‌تر می‌توان به انتشار نسخه‌ی انگلیسی پی‌نمای تارکان در دهه‌ی ۱۹۷۰ در انگلستان اشاره کرد که البته فقط تا ۳۴ شماره ادامه یافت و بر خلاف سایر پی‌نماها به صورت رنگی چاپ می‌شد.

قالب مطلوب از نظر مخاطب

در ترکیه انتشارات تخصصی مستقل برای پی‌نما وجود ندارد و ناشران در کنار سایر موضوعات به پی‌نما نیز پرداخته‌اند. طبق آمار، تعداد ناشرانی که به چاپ کتاب مصور روی آورده‌اند رو به رشد است. این افزایش از سویی باعث تنوع در بازار شده و از سویی دیگر بر تولید کتاب مصور بومی نیز تأثیر گذاشته است. در این شرایط هر دو مقوله‌ی چاپ مجدد و باکیفیت کتاب‌های مصور قدیمی و چاپ کتاب‌های جدید مورد توجه مخاطب قرار می‌گیرد.

ایلهان ییلماز – مدیر انتشارات پرستیژ – اذعان می‌دارد هر ابتکاری را که با نیت مثبت و تحت عنوان کتاب مصور بومی انجام گیرد با آغوش باز می‌پذیرد و معتقد است که «تولیدات بومی کتاب‌های مصور در کشور ترکیه محدود است و گاهی همین تولیدات کم از طرف شرکت‌هایی که صلاحیت ندارند عرضه می‌شود. این آثار معمولا از نظر سناریو، طراحی یا رنگ آمیزی، از کلیشه‌های شناخته شده‌ی پی‌نما یا استانداردهای پی‌نمای کلاسیک فاصله زیادی دارد. درحال حاضر برخی از آثار واجد موضوعی بومی می‌باشند اما با وجود برخورداری از یک سناریوی اصیل، از طراحی بومی برخوردار نیستند. در واقع برخی با سهل‌انگاری می‌خواهند یک شبه ره صدساله را طی کنند اما نتیجه‌ی کارشان از استانداردهای آمریکا و اروپا خیلی خیلی پایین‌تر است. البته باید به سهم انتشاراتی‌ها در بروز این نتیجه‌ی اشتباه توجه کنیم. به طور مثال انتشارات ایکس که تا دیروز تمایلی به چاپ کتاب‌های مصور نداشت، اکنون با مشاهده‌ی سود و درآمد بالای برخی ناشران (که در نتیجه‌ی تبلیغات خوب و استراتژی کارآمدشان در بازاریابی بدست آمده) می‌خواهد از این وضعیت استفاده کند درحالی‌که فاقد توانایی تولید کتاب مصور است. اگر قرار باشد سرمایه‌ی انتشاراتی‌ها و انرژی نویسنده و طراح این‌گونه هدر برود، بعید نیست در نهایت خروجی کار، فاصله‌ی بسیاری از کتاب‌های مصور خارجی پیدا کند».

تعدد عناوین و تنوع موجود در مجلات مصور ترک از استقبال نسبی جامعه‌ی مخاطب از قالب مجله حکایت دارد. ابتدا به بررسی اجمالی چند مورد از این مجلات می‌پردازیم:

مجله‌ی لمباک[۴]: (طنز-هجو)

مجله‌ی لمباک ماهنامه‌ی طنزی است که بین سال‌های ۲۰۰۱-۲۰۰۹ در ترکیه منتشر می‌شد. صاحب امتیاز، مدیر مسئول و ویراستار آن بهادر باروتر[۵] می‌باشد. وی در سال ۱۹۹۰ در مجله‌ی لیمون با استفاده از طنزهای کمال کنان ارگن[۶] در بخش لمباک به طراحی مشغول بوده که در مدت کوتاهی مورد پسند واقع شد. در این بخش کمال کنان ارگن و بعد عمر پینار[۷] و پس از آن نیز به صورت دائمی فاتح سولماز[۸] مشغول فعالیت بودند.

آلبوم کاریکاتورهای لمباک به دلیل محبوبیت در میان مردم، در کتابی با عنوان لمباک منتشر شد. در سال ۱۹۹۶ بهادر باروتر ویراستار مجله اِلمانیاک بود. در سال ۲۰۰۱ او به همراه تعدادی از طراحان این مجله از آن جدا شده و مجله‌ای مستقل به نام لُمباک راه‌اندازی کردند. مجله‌ی لمباک از لحاظ محتوا و قالب همانند المانیاک بود و در واقع ادامه دهنده‌ی راه همین مجله شد.

لمباک در سال‌های اول تاسیس از فروش نسبتاً خوبی برخوردار بود اما بعدها دچار رکود شد. بخشی از مجله تحت عنوان کِمیک که دارای ۴ صفحه بود، بعدها به صورت مجله‌ای مستقل به کار خود ادامه داد و کارکنان مجله‌ی لمباک در آن به فعالیت پرداختند.

هر دو مجله در سال ۲۰۰۹ به کار خود پایان دادند اما بخش کاریکاتور لمباک، بعد از بسته شدن آن، در مجله پنگوئن در حال فعالیت می‌باشد.

مجله‌ی فرموآر[۹] 

مجله‌ی فرموآر در سال‌های ۲۰۰۶ الی ۲۰۰۸ فعالیت داشته است. بولنت اوستون به همراه یکی از همکاران سابقش در لمباک، دست به تأسیس این مجله زدند و پس از این‌که در سال ۲۰۰۸ کار آن به تعطیلی کشیده شد، در مجله‌ی اویکوسوز به فعالیت‌شان ادامه دادند.

مجله اویکوسوز[۱۰]: (طنز)

پرفروش‌ترین هفته‌نامه‌ی طنز که در ترکیه و قبرس شمالی منتشر می‌شود اویکوسوز نام دارد. انتشارات مرکب هر پنجشنبه این مجله‌‌ی ۱۶ صفحه‌ای را به چاپ می‌رساند. محتوای این مجله مانند بسیاری از مجلات دیگر مسائل مختلف روز می‌باشد و بخش‌هایی مانند کاریکاتور شخصی طراحان، داستان‌های تصویری و نوشته‌های طنز را دربر‌می‌گیرد. بخشی هم به آثار فرستاده شده از سوی هنرمندان آماتور اختصاص دارد.

مجله‌ی پنگوئن[۱۱]: (طنز-هجو)

یکی از پرفروش‌ترین هفته‌‌نامه‌های مستقل طنز ترکیه که روزهای پنجشنبه در ترکیه و قبرس شمالی منتشر می‌شود، مجله‌ی پنگوئن است. این مجله توسط طنزپردازان سابق مجله rgır تأسیس شد و اولین شماره‌ی خود را در ۲۵ سپتامبر ۲۰۰۲ روانه بازار کرد. در سال ۲۰۰۷ بعضی از کارکنانش برای تأسیس یک مجله جدید از آن جدا شدند. این گروه طراحان در همان سال مجله‌ی اویکوسوز را منتشر کردند.

نشان این مجله یک پنگوئن در تلاش برای پرواز است که توسط سلچوک اردم[۱۲] یکی از کاریکاتوریست‌های مؤسس آن ترسیم شده است. مجله با تغییراتی در کادر طراحی و نویسندگی در شماره ۶۶۱ خود علاوه بر طنز، مطالب هجو را نیز به محتوای مطالب خود افزود.

مجله‌ی لمان[۱۳]: (طنز)

مجله‌ی لمان هفته‌نامه‌ی مستقل طنزی است که در ماه جولای سال جاری به خاطر مطالبی که در شماره اختصاصی‌اش درباره‌ی کودتا منتشر کرد توقیف شد. از فعالیت لمان اطلاعات چندانی در دست نیست.

در حال حاضر در حوزه‌ی نشر ترکیه، مجله یا انتشارات تخصصی برای پی‌نما وجود ندارد و حیات بازار فعلی به ورود آزاد آثار روز دنیا وابسته است. البته واضح است که هنرمندان تصویرگر ترک، تا حدودی راه خود را در جلب مخاطب پیدا کرده‌اند، اما چنان که مشاهده می‌شود یک جریان مکرر تأسیس-کار-تعطیلی طی بازه‌ی ده ساله‌ی اخیر برای مجلات مختلف رخ داده است. سوال اینجاست که آیا هنرمندان مستقل در مدیریت مجموعه‌های فرهنگی خود موفق بوده‌اند؟

—————

[۱] http://www.arkabahcecizgiroman.com/

[۲] https://shop.pow.com.tr/

[۳] مصاحبه سیرکشی اوغلو با ندیم ارکان

[۴] Lombak

[۵] bahadır baruter

[۶] kemal kenan ergen

[۷] ömer pınar

[۸] fatih solmaz

[۹] Fermuar

[۱۰] Uykusuz

[۱۱] Penguen

[۱۲] selçuk erdem

[۱۳] Leman

—————

مطالب مرتبط:

۱- کانال تلگرام خانه پی‌نما ایران

۲– صفحه اینستاگرام خانه پی نمای ایران

One thought on “بررسی هنر-صنعت پی‌نما در ترکیه – بخش اول

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *