بحرین: خطوطی بر کاغذ، خط‌ و نشانی بر خاک

420-240

روایت متفاوت کاریکاتوریست آمریکایی از انقلاب بحرین 

پیش از ابداع فناوری و فن عکاسی، نشریات اطلاع‌رسانی برای انتشار مؤثر‌تر و جذاب‌تر اخبار خود به نقاشی متوسل می‌شدند. تعدادی از جراید نیز بودند که اخبار خود را تماماً به صورت تصویری منتشر می‌کردند، مانند هفته‌نامه‌ی اخبار تصویری لندن که به عنوان اولین نشریه‌ی‌ خبری مصور دنیا، از سال ۱۸۴۲ کار خود را آغاز کرد. بدین ترتیب و به تدریج، سبکی از طراحی پدید آمد که هدف از آن نه سرگرم‌سازی و نه هنر محض، بلکه اطلاع‌رسانی و تکمیل محتوای خبری بود؛ ترکیبی از کلمات و نقاشی.

1
نسخه‌ای از هفته‌نامه‌ی مصور لندن، مورخ ۶ جولای ۱۸۸۹ و مربوط به سفر ناصرالدین‌ شاه قاجار به بریتانیا.

با گسترش عکاسی و فتوژورنالیزم، این سبک مدتی به فراموشی سپرده شد. اما در اواخر قرن ۲۰ و آغاز قرن ۲۱، همزمان با رشد فزاینده‌ی ‌محبوبیت‌ کتاب‌های پی‌نما، نقاشی‌های اطلاع‌رسان جانی دوباره گرفتند. این‌ بار طراحان پی‌نما، به جای استفاده از شخصیت‌های تخیلی و ماجراهای پلیسی و جاسوسی، به وقایع خبری روز و شخصیت‌های حقیقی رو آوردند. این ژانر را اکنون «کامیکز ژورنالیزم»[۱] می‌نامند؛ تلفیق قالب نقاشی‌های پی‌درپی با تکنیک خبرنگاری. خبرنگاری پی‌نما یا پی‌نمای خبری، بیش از هر کجا در میان طراحان پی‌نمای دیجیتال و یا وب‌کارتونیست‌ها رایج شده‌ است.

2
از جمله آثار قابل توجه در این زمینه، کتابی است که یک کارتونیست آمریکایی به نام «جاش نوفلد»[۲] در سال ۲۰۰۹ پیرامون فاجعه‌ی طوفان کاترینا در آمریکا منتشر کرد. این اثر با نام پس از میلاد مسیح، نیواورلئان پس از طوفان موفق شد در لیست پرفروش‌های روزنامه‌ی نیویورک تایمز قرار بگیرد و علاوه بر آن، نامزد دریافت سه جایزه‌ی معتبر پی‌نما در آمریکا شد. نوفلد پس از مصاحبه‌ها و مطالعه‌ی روزنامه‌ها، مجلات و وبلاگ‌ها، به تأثیر واقعه‌ی ویرانگر کاترینا بر زندگی اهالی این منطقه می‌پردازد و در این کتاب، زندگی چند تن از سکنه‌ی‌ ایالت نیواورلئان را به شکلی واقع‌گرایانه روایت می‌کند. در این مدت، او خود به عنوان یک امدادگر داوطلب صلیب‌ سرخ به فعالیت مشغول بوده است.

3

4

جاش در اکتبر سال ۲۰۱۰ از سوی وزارت امور خارجه ایالات متحده و به عنوان سفیر فرهنگی، به کشورهای فلسطین، مصر، الجزایر و بحرین سفر می‌کند. عمده‌ی فعالیت وی در این سفر، دیدار با هنرمندان منطقه‌ی خاورمیانه و بازدید از مؤسسات آموزشی و هنری بود.

مدتی کوتاه پس از بازگشت وی، طوفان انقلاب‌های عربی منطقه‌ی غرب آسیا را در می‌نوردد. اما واکنش «جاش» نسبت به این واقعه، تنها در یک مورد بروز می‌کند: بحرین.

آن‌چنان‌که خود وی می‌گوید، دو تن از کاریکاتوریست‌های بحرینی که با آن‌ها در سفرش آشنا شده بود، او را در صفحه‌ی فیس‌بوک خود به فهرست دوستان اضافه می‌کنند: ساره و محمد. با شروع رسمی انقلاب بحرین در ۱۴ فوریه ۲۰۱۱، جاش متوجه می‌شود که این دو نفر، هر یک در سوی مخالف یکدیگر قرار گرفته‌اند. او از طریق ارتباط الکترونیکی جداگانه با این دو نفر، در می‌یابد که آگاهی وی از شرایط فرهنگی-اجتماعی بحرین و تبعیضات فرقه‌ای که از علل اصلی انقلاب بود، بسیار ناچیز بوده است.

این مسئله، باعث ناراحتی و عصبانیت جاش نوفلد می‌شود. چهار روز بعد از آغاز انقلاب بحرین، ‌ جاش در وبلاگ خود مطلبی با عنوان «آیا من آلت دست وزارت امور خارجه شدم؟» منتشر می‌کند و در آن به انقلاب  بحرین و شرایط زمینه‌ساز آن می‌پردازد. او می‌نویسد: «من نمی‌دانستم که بزرگ‌ترین تنش داخلی بحرین، ناشی از تسلط اقلیت سنی‌مذهب بر اکثریت شیعه است. پادشاه سنی بحرین، سنی‌ها را حتی از خارج از کشور می‌آورد تا در ارتش و پلیس فعالیت کنند. این تنها به خاطر این است که شیعیان به سلاح دستیابی نداشته باشند.»

جاش می‌نویسد: «آنچه بیش از همه من را پریشان می‌کند، این است که وزارت امور خارجه‌ی آمریکا به هنگام سفرم هیچ‌گونه اطلاعاتی پیرامون اوضاع فرهنگی بحرین به من نداد. هیچ‌کجای نوشته‌جاتی که در اختیار من گذاشته بودند، به شکاف فرقه‌ای در بحرین اشاره‌ای نشده بود. راهنمای بحرینی من هم (که فکر می‌کنم سنی بود) هیچ‌گاه چیزی راجع به آن نگفت.
او در ادامه، اذعان می‌کند که در سفرش به دیگر کشور‌ها، میزبانان وی در سفارت آمریکا غالبا اطلاعات کاملی پیرامون وضعیت فرهنگی-سیاسی آن کشور در اختیارش می‌گذاشتند. اگرچه او خود را موظف می‌دانسته است که پیش از سفر به هر کشور پیرامون آن تحقیقات کند به علت برنامه‌ی فشرده‌ی کاری، موفق به کسب اطلاعات راجع به بحرین نشده است. جاش می‌گوید: «با توجه به اینکه ناوگان پنجم ایالات متحده در بحرین قرار دارد، من ناگزیرم که در حسن نیت هم‌وطنانم در سفارت آمریکا تردید کنم. یک بار دیگر، منافع سیاسی آمریکا با ارزش‌های مسلّم ما در تضاد قرار گرفت.» جاش در پایان مطلب خود، به سرکوب اعتراضات مسالمت‌آمیز مردم بحرین توسط پادشاه اشاره می‌کند، از جمله حضور «محمد» کاریکاتوریست شیعه‌ی بحرینی در میدان لؤلؤ را یادآور می‌شود و اینکه یکی از دوستانش در اثر حمله‌ی نیروهای پلیس، کشته شده است.

انقلاب بحرین، شهادت دوست محمد، و احساس سرافکندگی جاش از غفلت خود، باعث می‌شود که او به صرافت جبران بیافتد. با پیشرفت اعتراضات در بحرین، و با توجه به تجربه‌ی درخشان جاش در زمینه‌ی پی‌نمای‌ خبری، جاش شروع به نگارش یک اثر خبری تصویری می‌کند. حاصل کار او، یک پی‌نمای دیجیتال ۱۶ صفحه‌ای است که در وب‌سایت Cartoon Movement‌ رونمایی شد. جاش در این پی‌نما با عنوان «بحرین: خطوطی بر کاغذ، خط‌ونشانی بر خاک[۳] سعی می‌کند روایتی واقع‌گرایانه و در عین حال بی‌طرفانه از انقلاب بحرین ارائه دهد. خلاقیت او در این کار، پیش‌ بردن ماجرا از نگاه «ساره» و «محمد» در دو سوی مخالف یک انقلاب، و در خلال کاریکاتورهایی است که این دو نفر در این مدت منتشر کرده‌اند. نوفلد، خط‌ونشان حاکم و حامیانش برای معترضان را، از رهگذر خطوط جوهری بر کاغذها روایت می‌کند.

5

جاش در ضمن روایت این سوژه، به شکلی مختصر و مؤثر، ذهنیت، ایدئولوژی، و چشم‌انداز هر یک از این دو نفر، و نیز شیوه‌های سرکوب، طرد و حذف مخالفان در حکومت بحرین را به تصویر کشیده است: «محمد» یک جوان شیعه‌ی ‌همراه اعتراضات، و «ساره» دختر کاریکاتوریستی که حامی حکومت است و با معترضان به مخالفت برخاسته است. آنچه بیش از همه جاش را شگفت‌زده کرده است، رویکرد «ساره» است. او در آغاز انقلاب‌های عربی، در حمایت از خیزش مردم مصر کاریکاتورهایی منتشر کرده بود، اما اعتراضات مسالمت‌آمیز در کشور خودش را تاب نیاورد و آن‌ها را «آشوب گروه‌های تروریستی و دست‌نشاندگان ایران» قلمداد کرد. جاش از طریق ایمیل، چند بار سعی می‌کند که نظر ساره را به چالش بکشد. او صحنه‌های سرکوب‌ خشن معترضان توسط نیروهای امنیتی آل خلیفه را به وی یادآور می‌شود، اما پاسخ ساره تنها یک چیز است: «این‌ها دروغ است، همه‌اش پروپاگاندای ایران است»

6

***

لازم است بگوییم که پی‌نمای جاش نوفلد درباره‌ی بحرین، نامزد دریافت جایزه‌ی آیسنر سال ۲۰۱۲ در رشته‌ی‌ «بهترین پی‌نمای دیجیتال» شده است. این جایزه در ایالات متحده، به «اسکار صنعت پی‌نما» مشهور است.

منبع: پارسینه

——————-

[۱] Comics Journalism خبرنگاریِ پی‌نما.

[۲] Josh Neufeld

[۳] Bahrain: Lines in Ink، Lines in the Sand

——————-

مطالب مرتبط:

۱- کانال تلگرام خانه پی‌نما ایران

۲– صفحه اینستاگرام خانه پی نمای ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *