از منطقه‌ی امنِ گراژده تا آمریکا با خبرنگار پی‌نما

420-240

نگاهی به آثار مستند-پی‌نمای جو ساکو

مستند عبارت است از اثری که بر پایه‌ی حقیقت و با استفاده از مستندات رسمی ساخته می‌شود و گزارشی واقعی از یک رویداد می‌دهد. شاید از خود بپرسید ارتباط مستند با پی‌نما چیست؟ ژانر (گونه‌ی) مستند نیز مانند سایر گونه‌های هنری، زیرگونه‌هایی دارد؛ از جمله‌: مستند-داستانی، مستند-جنگی، مستند-تخیلی[۱]، مستند-درام[۲]، مستند-پی‌نما و… تمام مواردی که بتوان با ترکیب مختصات گونه‌ی مستند با سایر گونه‌ها یا سبک‌ها ایجاد نمود به عنوان مستند ترکیبی[۳] شناخته می‌شوند.

«مستند-پی‌نما» از زیرگونه‌های جالب است که در تبیین ماهیت و کارکرد آن کتاب‌ها و مقالاتی نیز نوشته شده است. از جمله کتاب «مستند-پی‌نما، بیان حقیقت تصویری در عصر انکار[۴]» اثر دکتر نینا میک‌ویتز[۵] و نیز مقاله‌ی «گونه‌های مختلف مستند-پی‌نما[۶]» نوشته‌ی دکتر پاسکال لُفِور[۷]. از سویی در چند سال اخیر با فراگیر شدن رسانه‌های تصویری و تربیت ذائقه‌ی مخاطب در راستای اقبال بیشتر به آثار مصور از جمله پی‌نمای داستانی، مستند-پی‌نما در میان مخاطبین جایگاه خود را یافته است.

تعداد نویسندگان و طراحان فعال این عرصه پرشمار نیست اما با وجود حوادث امروز جهان و انعکاس اخبار یک‌سویه در رسانه‌های رسمی برای تحریف یا فروکاست حقیقت، این شیوه‌ی روایی در حال تبدیل شدن به یکی از راه‌های دسترسی مردم به حقایق و واقعیات روز دنیا و مورد استقبال خبرنگاران حقیقت‌طلب است. نمونه‌ی آشنای این سبک در آثار ایرانی از پی‌نماهای روایت‌گر جنگ تحمیلی هشت ساله، مجموعه‌ی موشن‌کمیک رمان «دا» است که در سال ۱۳۹۰ به صورت سریالی از شبکه یک سیما پخش شد. زیربنای این آثار واقعیت محض بوده و نویسنده و طراح می‌کوشند زوایای رئال و نزدیک به واقع را حتی در جزئیاتی مانند ترسیم فضا و روابط انسانی به نمایش بگذارند.

در مستند-پی‌نماهایی با موضوع جنگ نکاتی مانند گوشزد نمودن تبعات جنگ و همذات‌پنداری با ملت‌های درگیر در جنگ‌ مورد تأکید مؤلفان بوده است. نکته‌ی جالب توجه این‌که در میان نویسندگان فعال در این زمینه، خبرنگارانی هستند که با سفر به سرزمین‌های جنگ‌زده و مشاهده‌ی مستقیم و بی‌واسطه‌ی فضا و آلام مردم دست به خلق اثر زده‌اند. از جملهی این افراد جو ساکو خبرنگار آمریکایی است که با کتاب فلسطین مشهور شد و در سال‌های اخیر نیز جوایز معتبری برای آثار مستند-پی‌نمای خود دریافت کرده است.

فعالیت جو ساکو در حوزه‌ی خبرنگاری پی‌نما یا کامیکس-ژورنالیسم قرار می‌گیرد. کامیکس-ژورنالیسم در واقع روایت یک واقعه‌ی تاریخی یا معاصر در قالب پی‌نماست و کامیکس-ژورنالیست خبرنگاری است که به جستجوی شواهد و مدارکی از رخداد اصلی می‌رود؛ مانند روزنامه‌نگاری که در یک ستون روزنامه، مخاطب را از وقوع ماجرایی آگاه می‌کند. تفاوت این حرفه با خبرنگاری در این است که پی‌نما-روزنامه‌نگار یا به عبارتی «خبرپی‌نمانگار» بسیاری از جزئیات صحنه‌ی وقوع ماجرا و مکان و زمان واقعه را مانند نویسنده‌ی فیلمنامه به خاطر سپرده و پیاده می‌کند. تفاوت دیگر در بیان خبر است که به صورت گزارش تصویری توسط شخص روزنامه‌نگار یا همکار طراح وی انجام می‌شود[۸].

نخستین کاربرد «طراحی» برای تصویرسازیِ داستانِ خبری در اخبار تصویری لندن (۱۸۴۲) و مجله‌ی هارپر (حدود ۱۸۲۵) اتفاق افتاد. آثار متأخرتر این نوع طراحی توسط توماس نَست پدربزرگ کاریکاتور سیاسی صورت گرفت.

در حال حاضر خبرنگاران پی‌نما که چندان پرتعداد هم نیستند به چند دسته تقسیم می‌شوند:

  1. تهیه‌ گزارش، نویسندگی و طراحی پی‌نما توسط خبرپی‌نمانگار: جو ساکو، تد رال، گروه سی جِی (دَن آرچر – مت بُرسسوزی کاگل – سارا گلیدن – وِندی مک‌ناوتون – جِن سورنسِن) و … .
  2. تهیه خبر توسط خبرنگار و طراحی توسط تصویرگر پی‌نما

یکی از خبرنگاران گروه اول یعنی جو ساکو فردی است که برای گزارش‌های خود از وقایع ناخوشایند اما واقعیِ جهان، قالب پی‌نما را برگزیده است. وی متولد ۲ اکتبر ۱۹۶۰ بوده و اصالت مالتی-آمریکایی دارد. گونه‌ای که او در آثارش به آن شناخته می‌شود «روزنامه‌نگار پی‌نما» است. آثار وی عبارتند از: فلسطین، منطقه‌ی امن گُراژده، دلال و پانویس‌های غزه. ساکو در مصاحبه‌ای اذعان می‌دارد که از ابتدا طراحی را به صورت حرفه‌ای نمی‌دانسته و بیشتر شبیه به یک گردشگر بوده تا خبرنگار! این امر مثالی است برای هنرمندان جوان که با جسارت بیشتر عرصه‌ی بکری برای فعالیت خود انتخاب کنند.

1جو ساکو

جو ساکو در کتاب‌های فلسطین (۱۹۹۶) و پاورقی‌های غزه (۲۰۰۹) به روابط فلسطینیان-اسرائیلی‌ها پرداخته و در دو اثر منطقه‌ی امن گراژده‌ (۲۰۰۰) و دلال (۲۰۰۳) درباره‌ی جنگ بوسنی سخن گفته است.

او در اواخر جنگ بوسنی به سارایوو و گراژده رفت و گزارشاتی با سبک مشابه کتاب فلسطین تدوین نمود: پی‌نمای منطقه‌ی امن گراژده، دلال و داستان‌هایی که در پایان جنگ گردآوری شده بود و هزینه‌های آن با برنده شدن جایزه‌ی پژوهانه‌ی گوگِن‌هایم تأمین شد. داستان دلال در قالب یک کتاب پی‌نما منتشر شد و روایت زندگی مردی است که تمام هستی‌اش را در جنگ بوسنی از دست داده است.

وی در سال ۲۰۰۵ دو پی‌نمای هشت صفحه‌ای از وقایع عراق طراحی نمود که در گاردین به چاپ رسید. همچنین در خلق یک اثر ۱۶ صفحه‌ای در شماره آوریل ۲۰۰۷ مجله‌ی هارپر با عنوان: «بشین! پاشو! حالا در ارتش عراق هستی.» همکاری داشت. در سال ۲۰۰۹ پاورقی‌های غزه چاپ شد. داستانی برای بازخوانی دو کشتار فراموش شده که در نوامبر ۱۹۵۶ در خان یونس و رفح روی داده بود.

در ژوئن ۲۰۱۲ کتابی درباره‌ی فقر در ایالات متحده، با نام روزهای ویرانی، روزهای طغیان با همکاری روزنامه‌نگار دیگری به نام کریس هجز منتشر نمود. جدیدترین اثر ساکو با عنوان «جنگ بزرگ» به موضوع جنگ جهانی اول می‌پردازد. او در مصاحبه‌ای عنوان کرد که برای ترسیم وقایع به منابع متعددی از جمله تصاویر موجود در کتابخانه‌ها و مراکز اسناد مراجعه کرده تا حقایق را آن گونه که بوده ببیند و سپس دست به قلم ببرد.

2پی‌نمای فلسطین اثر جو ساکو

کتاب پاورقی‌های غزه، شرحی است از خاطرات نویسنده در نوامبر ۱۹۵۶ و حضور وی در بطن حوادثی که در خان یونس، رفَح و نوار غزه رخ داد. طبق گزارش مدیر محلی UNRWA (سازمان ملل)[۹] که در نشست عمومی سازمان ملل ارائه شد نیروهای اسرائیلی در سوم نوامبر ۱۹۵۶ و در جریان تسخیر خان یونس، ۲۷۵ فلسطینی – از جمله ۱۴۰ پناهنده و ۱۳۵ تن از ساکنان محلی (غیرنظامی) – را در این شهر و در دوازدهم نوامبر همان سال ۱۱۱ غیرنظامی -۱۰۳ پناهنده و ۷ تن از سکنه‌ی محل به علاوه‌ی ۱ مصری- را در رفح به قتل رساندند.

3پی‌نمای پاورقی‌های غزه اثر جو ساکو

ساکو کتاب خود را بر اساس گفتگوهایش با فلسطینینان در رفح و شهر مجاور خان یونس و نیز درهم‌آمیختن وقایع رفح در زمان مصاحبه‌ها – تخریب خانه‌ها بوسیله‌ی بولدوزر، مرگ راشل کوری و تحرکات آغاز درگیری‌ها در جنگ عراق – به نگارش درآورده است.

این داستان مصور از منابع رسمی به صورت وفادار نقل قول نموده و در سال ۲۰۰۹ توسط هنری هالت و کمپانی منتشر شده است. «پاورقی‌های غزه» به قلم روزنامه‌نگار پی‌نما جو ساکو، یک کتاب قطور و سنگین در قطع آلبوم (۱۲ در ۱۲ اینچ) است که نسخه‌ی جلد سخت آن ۴۱۸ صفحه دارد. کتاب با طراحی سیاه و سفید بسیار ظریفی، سفر جو ساکو به خان یونس، رفح (و اورشلیم) را به تصویر می‌کشد تا این قساوت‌های‌ غیرمعمول را بررسی و تفاسیر ساکو از مدارکی که از ده‌ها تن گردآوری کرده را به دقت در قالب رمان تصویری ارائه کند.

جوایز پاورقی‌های غزه:

  • رمان تصویری نامزد جایزه‌ی کتاب لس‌آنجلس تایمز در سال ۲۰۰۹
  • جایزه‌ی کتاب ریدِن‌اَوِر سال ۲۰۱۰
  • جایزه‌ی آیزنر برای بهترین نویسنده/طراح [ژانر] غیرتخیلی
  • جایزه‌ی کتاب اورِگون: کالج هنری نورث‌وست پاسیفیک (آمریکا)؛ جایزه‌ی ادبیات تصویری

جو ساکو و سایر خبرنگاران پی‌نما در ابتدا کار خود را با یک ریسک آغاز کردند چرا که برآوردی از استقبال مخاطب نداشتند اما هم‌اکنون به نظر می‌رسد قالب پی‌نما جذابیت خود را در ترکیب موفق با اکثر گونه‌های موجود به اثبات رسانده است. تصور کنید به جای تماشای مجری‌های اتوکشیده و خواندن روزنامه‌های تمام‌متن، اخبار روز را با خواندن پی‌نما به دست آورید! این کار می‌تواند یک حرفه‌ی میان‌رشته‌ای برای خبرنگاران و طراحان باشد.


[۱] Docufiction

[۲] Docudrama

[۳] Hybrid Documentary

[۴] (Documentary Comics: Graphic Truth-Telling in a Skeptical Age (Palgrave Studies in Comics and Graphic Novels

[۵] Nina Mickwitz  محقق در حوزه‌ی مطالعات فرهنگی و رسانه، مدرس دانشکده‌ی ارتباطات لندن

[۶] The various modes of documentary comics

[۷] Pascal Lefevre محقق حوزه‌ی مستند-پی‌نما

[۸] http://www.archcomix.com

[۹] آژانس کار و امداد سازمان ملل متحد برای آوارگان فلسطینی در خاور نزدیک (UNRWA) گزارش ویژه‌ای‌ – که بازه‌ی ۱ نوامبر تا نیمه‌ی دسامبر را پوشش می‌داد – را در تاریخ ۱۱ ژانویه ۱۹۵۷ به نشست عمومی سازمان ملل ارائه نمود.


مطالب مرتبط:

۱- کانال تلگرام خانه‌ی پی‌نما‌ی ایران

۲– صفحه‌ی اینستاگرام خانه‌ی پی‌نمای ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *