«پی‌نما» ظرفیتی ناشناخته در ایران است

420-240

1

بدون شک یکی از راه‌های تولید و اشتغال‌زایی حضور پررنگ در حوزه‌ی فرهنگ است، در این میان پی‌نما (کمیک‌استریپ) از تأثیرگذارترین و سود‌آورترین صنایع فرهنگی است که مشتقات زیادی هم دارد. به همین جهت چندسالی است خانه‌ی پی‌نمای ایران ذیل یکی از نهادهای ریاست جمهوری تأسیس شده است. در این رابطه با محمد مسعودی، رئیس این خانه به گفت‌وگو نشستیم.

وضعیت فعلی پی‌نما در ایران را چطور ارزیابی می‌کنید؟

متأسفانه بازار خاصی برای پی‌نما شکل نگرفته و هنرمندان و ناشران مستقلی برای این رشته نداریم. اگر پی‌نما بتواند به عنوان یک رده‌ی‌ مستقل از محصولات فرهنگی تولید شود، ناشر تخصصی، هنرمند متخصص و بازار خاص خود را جدا از بازار کتاب کودک یا کتاب تصویری پیدا می‌کند که همه‌ این موارد در صورت جذب مخاطب در سطح گسترده محقق می‌شود.

 چرا با وجود فرهنگ غنی و استعدادهای موجود، این صنعت هنری در ایران شکل نگرفته است؟

با توجه به پیشینه‌ی‌ پی‌نما در سال‌های قبل از انقلاب، ناشران و ارشاد شناخت چندانی از وجوه مثبت پی‌نما نداشته‌اند، ضمن اینکه مناقشاتی در سطح متخصصان فرهنگی وجود داشته مانند اینکه آیا رونق پی‌نما باعث کاهش علاقه به مطالعه می‌شود یا خیر یا ناشران خصوصی چگونه و با چه انگیزه‌ای باید هزینه‌ی‌ بالای انتشار کتاب پی‌نما را تقبل کنند. هرچند معتقدیم اشکال دیگری مشابه قالب پی‌نما از قدیم‌الایام در ایران وجود داشته و نقاشی قهوه‌خانه‌ای یک نمونه برای این ادعاست. از طرفی فرآیند تولید محصولات پرطرفدار فرهنگی در کشور ما غالباً شناخته شده نیست و نمی‌توانیم مشخصاً عنوان کنیم که دلایل موفقیت یک فیلم یا کتاب چه بوده است، در نتیجه کارگردان یا نویسنده‌‌ی سریالی نداریم و طبعاً یک فیلم موفق بدون حلقه‌های قبلی و بعدی قادر به جریان‌سازی و جلب مخاطب پایدار نیست. اگر روزی این فرمول طلایی کشف شود می‌توان امیدوار بود که برای محصولات جانبی برنامه‌ریزی صورت گیرد و حلقه‌های محصولات فرهنگی شکل بگیرند تا زنجیره‌‌ی حاصل از آن به ایجاد صنعت فرهنگی منجر شود.

پیش‌بینی شما از میزان سودآوری و کارآفرینی آن چقدر است؟

طبق آماری که از تعداد دانشجویان هنر و فارغ‌التحصیلان آن در هر سال و توان فنی تولید کتاب موجود است، می‌توان گفت که اگر صنعت پی‌نما ایجاد شود به جز بازار داخلی، به صورت بالقوه یک میلیارد مسلمان در بخش مخاطب خارجی خواهیم داشت. حجم تقاضایی که در این بازار صورت می‌گیرد، موجب رقابت حرفه‌ای و ایجاد و رونق کسب وکارهای متعدد می‌شود. در این‌باره اراده‌ی‌ هنرمندان داخلی برای بالا بردن تخصص و ورود به کار حرفه‌ای کافی‌ است تا اهرم‌های حمایتی را جهت تسهیل عرضه فعال کند.

تأثیرگذاری این هنر در فرهنگ کشورها چطور بوده است؟

پی‌نما ذاتاً می‌تواند قدرت تأثیرگذاری منحصربه‌فردی داشته باشد و وقتی می‌توان به اهمیت این امر بیشتر و عمیق‌تر پی برد که بدانیم بخش عمده‌ای از مخاطبان این رسانه را کودکان و نوجوانان تشکیل می‌دهند. اما به خودی خود برای کشورهایی که ایده و پشتوانه‌ی‌ فکری خاصی ندارند ابزار مناسبی نیست حتی می‌تواند موجب استحاله‌ی‌ هویت آنان شود. اصولاً «رسانه» ابزار قدرتمندی است به شرط اینکه هدف را مشخص و مزیت رقابتی خود را مقابل سایر فرهنگ‌ها بشناسید. مسلماً اینکه برخی کشورها بدون توجه به ریشه‌ها، هویت‌ و خرده‌فرهنگ‌های خود به تقلید کورکورانه‌ای از پی‌نماهای کشورهای دیگر بپردازند و مخاطبان داخلی خود را در معرض تأثیرپذیری از این الگوها قرار دهند امر مطلوبی نیست. کشورهای غربی با تعریف کاراکترهای بومی، داستان‌هایی قهرمان‌محور خلق کرده‌اند که با فطرت هر انسانی از فرهنگ‌های مختلف ارتباط برقرار می‌کند. این قهرمانان خیالی، گاهی شهر و کشوری غیرواقعی یا حتی جهان را از دست دانشمندی دیوانه، انسانی جهش‌یافته یا فضایی‌ها نجات می‌دهند و به کمک هنر، تصویر قدرتمندی از کشور مبدأ خود به جا می‌گذارند. این درحالی است که همین کشورها دچار چالش‌های متعدد در مشروعیت داخلی و بین‌المللی هستند اما توانسته‌اند با کمک رسانه‌هایی که در اختیار دارند و استفاده‌ی‌ هدفمند از این ابزار، وجهه‌ خود را میان مردم دنیا حفظ کنند.

تأثیرگذارترین پی‌نماهای تولید شده در جهان کدامند‌؟

شروع ژانر پی‌نما از ایالات متحده است. دوره‌ی‌ اوج پی‌نماهای آمریکا در دهه‌ی‌ ۳۰ میلادی بود که جامعه‌‌ی آمریکا پس از رکود بزرگ به دلیل شکست در عرصه‌ی‌ اقتصادی به داستان‌های پی‌نمای رنگی‌ای که به صورت پاورقی در نشریات و روزنامه‌ها چاپ می‌شد، روی خوش نشان داد و استقبال مخاطب موجب تکثر و تنوع در تولید پی‌نما، ایجاد ژانرها و تفکیک گروه‌های مخاطب شد. اگر ملاک تأثیرگذاری، تعداد مخاطب و میزان فروش باشد، کاراکترهای آمریکایی نظیر«مرد عنکبوتی» ابتدا در داستان‌های پی‌نما مطرح و پس از سال‌ها به فیلم سینمایی و انیمیشن تبدیل شده‌اند. دلایل بسیاری برای جذب مخاطب وجود دارد اما به طور کلی در این پی‌نماها برای شخصیت اصلی ویژگی‌هایی در نظر گرفته می‌شود که همذات‌پنداری مخاطب را برانگیزد. از طرفی قدرت‌های ویژه و ماجراهای عجیبی که برای قهرمان داستان رخ می‌دهد بار دراماتیک قصه را بالا می‌برد و خواننده را درگیر می‌کند.

در دنیا از پی‌نما به عنوان یک ابزار سرگرمی بیشتر استفاده می‌شود یا آموزشی؟

پی‌نما هم مانند سایر محصولات فرهنگی، در قالب سرگرمی و با اهداف مهم‌تری ارائه می‌شود. نمی‌توان گفت شرکت‌های بزرگ تولیدکننده یا توزیع‌کننده‌ پی‌نما فقط به نیت سرگرم کردن مخاطب چنین داستان‌های پیوسته و تم‌های مشخصی را دنبال می‌کنند. به طور مشخص در ژانرهای داستانی مانند ابرقهرمانی، کاراکتر «مرد عنکبوتی» مفهوم مسئولیت‌پذیری را مطرح می‌کند، کاراکتر بت‌من از ثروت خود برای دفاع از شهر استفاده می‌کند و در اغلب داستان‌های پی‌نمای پرمخاطب، قهرمان از مردم در برابر دشمن شریر که خودخواه، منفعت‌طلب، سنگدل و بی‌رحم است محافظت می‌کند. مفاهیمی که در این داستان‌ها به وفور و در موقعیت‌های حساس تکرار می‌شود، کاملاً در ذهن خواننده جای می‌گیرد و هر آنچه به عنوان تصمیم یا عقیده‌ی‌ قهرمان مطرح می‌شود با پیروزی قهرمان در پایان قصه و شکست دشمنش، برای مخاطب دارای ارزش و اعتبار می‌شود. اما هدف اصلی ژانر آموزشی، «آموختن» مفاهیم با به‌کارگیری پی‌نماست. طبق مطالعاتی که درباره‌ کاربردهای پی‌نما انجام داده‌ایم، پی‌نما در دنیا ابزار کمک آموزشی مفیدی است. امروزه بسیاری از افرادِ درگیر آموزش، به دنبال روش‌های جدیدی برای تسهیل یادگیری و ترغیب دانش‌آموزان به مشارکت فعال در فرآیند آموزشی هستند. مسلماً پی‌نما به عنوان یک ابزار قابلیت‌های فراوانی برای مورد استفاده قرار گرفتن در کلاس‌های درس است. نمونه‌های بسیاری از طرح درس‌های بر مبنای پی‌نما برای آموزش درس‌هایی مانند تاریخ، جغرافیا، زبان‌های خارجی، فلسفه، علوم و … در اینترنت موجود است. از جالب‌ترین پی‌نماهای آموزشی کتاب‌های پی‌نمای پزشکی هستند که برای دانشجویان و علاقه‌مندان به پزشکی تولید و چاپ شده است.

میزان اثرگذاری پی‌نما در فعالیت‌های آموزشی چقدر است؟

به عنوان یک ابزار کمک آموزشی، فرآیند تعلیم را از حالت یک‌طرفه بودن خارج کرده و به آن حالتی تعاملی می‌بخشد. ضمن اینکه این قالب برای کودکان جذاب است چراکه درس را با داستان و قصه‌گویی همراه می‌کند. بسیاری از مفاهیم ضروری‌ای که بایستی به کودکان آموزش داده شود را می‌توان در قالب پی‌نما تولید کرد، از آموزش‌های روتین و روزمره گرفته تا آموزش‌هایی که کودکان می‌بایست برای مواقع ضروری مانند آتش‌سوزی و زلزله ببینند. عنصر قصه‌گویی تصویرمحور که شالوده‌ی‌ پی‌نما بر آن نهاده شده نقش مؤثری در آموزش پایدار و قدرتمند ایفا می‌کند. پی‌نماها این قابلیت را دارند که داستان و اطلاعات را به شکلی اثرگذار ترکیب کنند. کافی است نیم‌نگاهی به طرفداران یک ابرقهرمان بیندازیم تا مشاهده کنیم آنها به چه سهولتی مشخصات، قدرت‌ها، ظاهر و زندگینامه‌ی‌ کاراکتر مورد علاقه‌ خود را به خاطر می‌سپارند زیرا پی‌نما روایتی تصویری از کاراکتر ارائه می‌دهد که قوه‌ی‌ تصور مخاطب را درگیر می‌کند.

چرا از پی‌نما به عنوان صنعت یاد می‌شود؟

صنعت بودن به این معناست که این مقوله تخصصی و درآمدزا است. اگر پی‌نما صرفاً یک کالای فرهنگی باشد باید در یک بازار عمومی مثلاً بازار نشرعرضه شود و تنها دغدغه‌ی‌ تولیدکننده، فروش آن باشد. اما پی‌نما ظرفیت‌های بیشتری دارد که می‌تواند یک مجموعه بازار و تعداد زیادی محصول اقماری داشته باشد. اگر پی‌نما را حلقه‌ اول بگیریم می‌توان از روی کاراکتر محبوب یا فضای داستانی آن، محصولات جانبی تولید کرد که ملموس‌ترین مثال آن نوشت‌افزار است. حلقه‌های بعدی آن انیمیشن، بازی رایانه‌ای، فیلم و سریال هستند که به ترتیب هزینه‌‌ی اولیه‌ بیشتری دارند. کاراکتر موفقی که این تعداد پیوست فرهنگی داشته باشد، مخاطبان بیشتری را اقناع می‌کند و تولید مجموعه‌های بعدی آن هم تضمین می‌شود.

پی‌نما برای برندسازی شرکت‌ها و کارخانه‌های تولید‌کننده‌ی‌ اجناس ایرانی در داخل و خارج یک ابزار مناسب است. به نظرتان چرا تولیدکنندگان وارد این بحث نشده‌اند؟

معمولاً در عرصه‌ی‌ تجاری و خصوصاً برندسازی، افراد تلاش می‌کنند قدم‌های محکمی برداشته شود و جای زیادی برای آزمون و خطا نیست. از طرفی پی‌نما هنوز در کشور ما قالب شناخته‌شده و پرمخاطبی نشده و تولیدکننده ترجیح می‌دهد به سمت روش‌های تضمینی مانند ساختن تیزر برود.

چند جشنواره تا کنون توسط خانه‌ی‌ پی‌نما برپا شده و خروجی این جشنواره‌ها چه بوده است؟

البته در ایران هنوز جشنواره‌ای مختص پی‌نما نداریم و خانه‌‌ی پی‌نما تا کنون فقط دو مسابقه برگزار کرده است اما در صورتی که واقعاً میزان تولید پی‌نما در کشورمان حجم قابل توجهی پیدا کند و به حداقل‌های لازم برای شکل‌گیری رقابت جدی سالانه یا دوسالانه برسیم برگزاری جشنواره دور از ذهن نیست.

جالب‌ترین خروجی‌ای که از مسابقه‌های پی‌نما داشتید چه بوده است؟

برای کارگروه ما چیزی که بیش از پیش قابل توجه بود کشف استعدادهای جدید و گمنام، به ویژه در شهرستان‌ها بود و شرکت‌کنندگان از این مسابقات استقبال خوبی به عمل آوردند. اینکه سعی کردیم تصویرگران برتر این مسابقات را به ناشران معرفی کنیم خیلی لذت‌بخش بود.

ما درگیر جنگ با داعش و وهابیون در سوریه و عراق بوده‌ایم. آیا از هنر پی‌نما باتوجه به قدرت اثرگذاری‌اش بر مخاطب بین‌المللی در عرصه‌ روشنگری در این باب هم استفاده شده است؟

پی‌نما در میان کشورهای اسلامی هنرشناخته‌شده‌ و مردمی‌ای است. حرکت‌های خودجوشی در مصر، عراق و … وجود دارد به این شکل که اثری توسط هنرمند با هزینه‌‌ی شخصی تولید و به صورت مجازی منتشر می‌شود. هدف از انتشار نیز رساندن پیام نویسنده – طراح است. مثلاً در آمریکا پی‌نمایی تولید شد که بغداد را در نخستین روز حمله‌‌ی آمریکا به تصویر می‌کشید. یا در عراق پی‌نمای طنزی با کاراکترهای عضو داعش تولید شده بود که دست‌اندرکاران آن از طرف داعش تهدید به قتل شدند. امروزه یکی از ظرفیت‌های پی‌نما، گفتن حرف‌هایی است که از طریق انبوه رسانه‌های بین‌المللی نادیده گرفته می‌شوند.

داعش و وهابیون چطور و چقدر از این هنر استفاده کرده‌اند؟

می‌دانید که عربستان بودجه‌ و نهادهای خاصی برای معرفی اسلام مد نظر خود در بسیار‌ی از کشورها دارد. پی‌نما هم یکی از ابزارهای تبلیغی آنان است. چنانچه خالی بودن این عرصه از معرفی اسلام واقعی، منجر به تولید مجموعه‌های موهن و ضداسلامی شده و این تولیدات، امروز معرف ما و اسلام به پیروان سایر ادیان هستند. به‌رغم اینکه ممنوعیت تصویرسازی مسلمانان برای پیامبر و ائمه، در میان همه‌ مذاهب محترم شمرده می‌شود، حجم بالایی از آثار تصویرگری ضداسلامی تولید و در فضای مجازی منتشر شده است. ما در این بخش یک خلأ روایت داریم و نیاز مخاطب حقیقت‌طلب در هر نقطه‌ از جهان می‌تواند با آثار ارزشمندی که در اختیار داریم و نیز تولیدات جدید پاسخ داده شود.

به نظرتان جای استفاده از پی‌نما در چه بخشی در ایران بیشتر خالی است؟

پی‌نما امکان تلفیق با ژانرهای دیگر را دارد و این فرصت خوبی برای هنرمندان جوان در باب تولید خلاقانه است. همچنین در قسمت آموزش می‌توان کودکان را با وارد کردن سرگرمی به کتاب درسی علاقه‌مند کرد و با دخالت دادن دانش‌آموز در طراحی و روایت داستان، او را به مخاطب فعال تبدیل کرد. از سویی داستان‌های اسطوره‌ای ایرانی، فرهنگ ایران، زندگینامه‌ شخصیت‌های ممتاز مانند دانشمندان و قهرمانان ما می‌تواند در این قالب به دیگر کشورها معرفی شود و بازار کار داخل و صادرات را رونق بخشد. در حوزه‌ تخصصی نیز می‌توان در پیش‌تولید پروژه‌های بزرگ سینمایی اعم از فیلم و انیمیشن به منظور تست کاراکتر و فضاسازی استفاده کرد.

منبع: روزنامه جوان


مطالب مرتبط:

۱- کانال تلگرام خانه‌ی پی‌نما‌ی ایران

۲– صفحه‌ی اینستاگرام خانه‌ی پی‌نمای ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *