از پی‌نمای آثار کودک تا ارائه‌ی کودکانه‌ی کتاب‌های نوجوانان

420-240

کتاب‌های کودک و نوجوان در جهان به سمت مصور شدن حرکت می‌کنند. عکس‌ها و تصاویر در کتاب‌ها پیش و بیش از واژه‌ها اثرگذار می‌شوند و کودک را وارد دنیای کتاب می‌‌کنند. از این رو تصویرگری در کتاب‌های کودک از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و حساسیت این موضوع را در کتاب‌های کودک با موضوع معارف اسلامی و قرآنی بهتر می‌توان درک کرد.

   1

نگاهی به کتاب‌های کودک و نوجوان در سی‌امین نمایشگاه کتاب تهران نشان می‌دهد که تصویرگری کتاب کودک و نوجوان راهی طولانی در پیش دارد و آسیب‌شناسی آثار موجود امری ضروری است؛ چرا که به نظر می‌رسد تصویرگرانی هستند که مخاطب کودک و نوجوان را نمی‌شناسند و اثرشان نمی‌تواند وظیفه‌ی انتقال مفهوم به مخاطب را درست انجام دهد.

کار نویسنده‌ی کودک، پند و نصحیت دادن به کودک نیست، بلکه رسالتش انتقال مفهوم و پیامی در شأن کودک با زبان گیرا و اثرگذار است. همچنین نویسنده‌ می‌بایست از نگاه کودک به سوژه مورد نظر خود بنگرد. در این راستا به سراغ نویسندگان و ناشران کودک و نوجوان رفتیم و جایگاه تصاویر در کتاب‌های کودکان را مورد بحث قرار داده‌ایم.

بار متن بر دوش تصاویر در کتاب‌های کودک

2

مجید ملامحمدی یکی از نویسندگان حوزه‌ی کودک و نوجوان است که درباره‌ی رویکرد کتاب‌های کودک به تصویرگری و کاهش محتوا در آنها می‌گوید: در کتاب‌های کودک – مانند کمیک استریپ – تصاویر حرف اول را می‌زنند؛ زیرا تصویر گویاست و محتوای آن نیز اغلب به صورت جملات کوتاه است. این نوع از کتاب‌ها سبک خاصی هستند که مخاطب کودک و خردسال دارند و نیاز به متن در آنها چندان حس نمی‌شود. در عوض، تصویر جایگزین متن می‌شود چرا که متن از حوصله کودک خارج است و او را خسته می‌کند.

وی می‌افزاید: گاهی در کتاب‌ها، تصویر به کمک متن می‌آید و با فضای تخیل، شخصیت‌پردازی، تعلیق و نثر دلنشین که در داستان‌های بلند وجود دارد، تصویر، بار داستان را به دوش کشیده و مفهوم را می‌رساند. اما کتابی برای گروه سنی کودک مناسب است که طبق حوصله و فهم او نوشته شده باشد،‌ محتوا و موضوع به‌روز داشته باشد، با دنیای کودک ارتباط مستقیم برقرار کند و در انتقال پیام تأثیرگذار ظاهر شود.

کتاب‌های بدون متن؛ رویکرد ادبیات کودک در جهان

یحیی علوی‌فرد نویسنده و شاعر کودکان و نوجوانان است. وی غلبه‌ی تصویر بر متن و ارائه‌ی کتاب‌هایی با کمترین حروف در کتاب‌های کودک را رویکرد نوین ادبیات کودک و نوجوان در جهان می‌داند برای اینکه بتواند بیشترین تأثیرگذاری را بر مخاطبان داشته باشد. حتی کتاب‌هایی با عنوان بدون متن منتشر می‌شود که از کتاب‌های متنی گویاترند. البته اگر کتاب‌ها با متن کم در راستای این هدف عمل کنند، خوب است، اما باید کارشناسی لازم در این زمینه صورت گیرد.

3

علوی‌فرد در ادامه می‌افزاید: باید این موضوع را هم مورد توجه قرار داد که برخی از این کتاب‌ها ورای محتوای کم، دارای جمله‌های دم‌دستی است و می‌توان آنها را مصداق کتاب‌سازی خواند. به این دلیل باید در کتاب‌های کودک متن دارای کمترین جملات با بیشترین اثرگذاری باشد، متن‌ها و شعرهای قوی انتخاب شود و تصاویر نیز از گویایی بالایی برخوردار باشند. 

این نویسنده‌ی کودک و نوجوان افزود: برخی نمونه‌‌ کارها توسط تصویرگران غیرحرفه‌ای تولید می‌شود که حتی آناتومی انسان را نمی‌شناسند و ناشران معدودی که به دنبال کار بازاری و سوداگری هستند به سراغ آنها می‌روند تا هزینه‌ی کمتری بپردازند. تعدادی از تصویرگران نیز حرفه‌ای‌اند اما تخیل در کارشان بسیار کم‌رنگ است و تصاویر رئال (واقعی) خلق می‌کنند؛ در حالی که اگر تصاویر با رویکرد سورئالیستی یا فراواقع‌گرایانه باشد، می‌تواند تأثیر بیشتری داشته باشد. این موضوع در رابطه با کتاب‌های دینی نیز صدق می‌کند و اهمیت بالایی دارد. عنصر خلاقیت و تخیل، وجه تمایز کار تصویرگران حرفه‌ای با سایر آثار است.

خطای ساده‌انگاری درباره کودکان

سبحانی‌نسب ناشر برگزیده‌ی کتاب‌های کودک و نوجوان معتقد است که موضوع تصاویر در کتاب‌ها متناسب با گروه سنی متفاوت است. کتاب‌های بدون متن که در آن مفاهیم مورد نظر از طریق تصاویر منتقل می‌شود برای خردسالان مناسب‌تر است. هر چه سن مخاطب بالاتر می‌رود از تصاویر کاسته و بر متن افزوده می‌شود. استانداردهای متعددی هم در این زمینه وجود دارد و روانشناسان موارد گوناگونی را در این زمینه مطرح کرده‌اند.

وی ادامه می‌دهد: در گروه سنی نوجوان بر میزان متن افزوده می‌شود، اما متأسفانه کتاب‌های نوجوانان، نوجوانانه نوشته و کودکانه ارائه می‌شوند و این امر ناشی از ساده‌اندیشی در رابطه با این گروه سنی است؛ در حالی که نوشتن و تصویرگری برای کودک و نوجوان، کار تخصصی و دشواری است.

این ناشر با اشاره به ساده‌انگاری در تألیف کتاب‌های کودک چنین بیان می‌کند: آموزش مستقیم در کتاب‌های کودک مورد غفلت واقع شده و اغلب تصور می‌کنند که باید با کنایه و غیرمستقیم با کودک صحبت کنند. همین امر سبب شده کتاب‌های کودک به صورت معما درآید و کودک و نوجوان نتواند پاسخ سؤالات و ابهام‌های خود را بیابد. درست است که باید اندیشه و فکر کودک را فعال کرد، اما روش مستقیم‌گویی نیز نباید به دست فراموشی سپرده شود، به ویژه در رابطه با مسائل دینی که کودک نمی‌تواند با معما آنها را درک کند.

    4     5

    6     7

کتابخوانی از مسیر پی‌نما

بهرام عظیمی کارگردان انیمیشن معتقد است: بررسی‌های جامعه شناختی و روانشناختی نشان می‌دهد ما ایرانیان مردمی تصویری هستیم پس اگر به دنبال علاقه‌مند کردن مردم به مطالعه هستیم می‌توانیم از همین ویژگی تصویری بودن آنها نیز بهره بگیریم. در طول زمان، شکل مطالعه نیز همانند دیگر بخش‌های زندگی تغییرات بسیاری کرده و از شکل چاپی و کاغذی به شکلی مدرن تبدیل شده است بنابراین اگر تنها به دنبال توجه مردم به کتاب‌های چاپی باشیم و تنها آن را مطالعه بدانیم بی‌اغراق خود را فریب داده‌ایم. معتقدم اگر می‌خواهیم این مردمی که سالیان سال از کتاب دور بوده‌اند را دوباره جذب مطالعه کنیم باید از روش‌های غیرمستقیم بهره بگیریم.

8

یادآور می‌شود، کتاب‌های کودک و نوجوان در ایران با چالش‌های متعددی در موضوع محتوا، روایت و تصویر مواجه است و یکی از این چالش‌ها تصویرگری غیرحرفه‌ای و سطحی‌ای است که سبب می‌شود شاهد آثار بازاری در عرصه‌ی نشر و نمایشگاه کتاب باشیم. همین امر می‌تواند باعث دوری کودک و نوجوان از کتاب و کتابخوانی باشد؛ چرا که در نگاه اول ممکن است تصاویر و رنگ‌ها کودک را جذب کند اما در ادامه با مطالعه‌ی کتاب نمی‌تواند با آن ارتباط برقرار کند. اگر بپذیریم که کودک، ادراک کاملی از دنیا ندارد، فهم این موضوع که علاقمند کردن او به کتاب چه تأثیری در زندگی‌اش خواهد داشت منجر به انگیزش و ایده‌پردازی در جهت تولید کتاب کودک مطلوب و حتی ایده‌آل خواهد شد.

منبع: ایکنا و روزنامه ایران

پی‌نوشت: در این بازنشر چارچوب متن اصلی حفظ اما تغییراتی اعمال شده است.


مطالب مرتبط:

۱- کانال تلگرام خانه‌ی پی‌نما‌ی ایران

۲– صفحه‌ی اینستاگرام خانه‌ی پی‌نمای ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *